Mạch điện cầu thang: sơ đồ 2 công tắc 2 chiều và cách đấu đúng

• 2 công tắc 2 chiềuLoại 3 chân: 1 chân chung (COM) và 2 chân L1, L2
• 2 dây nốiChạy giữa hai công tắc: L1 nối L1, L2 nối L2
• Đặt trên dây phaCông tắc luôn cắt dây pha, không cắt dây trung tính

Mạch điện cầu thang là mạch đèn bật tắt được ở hai vị trí: bật ở chân cầu thang, lên tới đầu cầu thang tắt được ngay mà không phải quay lại. Cách làm phổ biến nhất là dùng 2 công tắc 2 chiều (còn gọi là công tắc 3 cực hoặc công tắc đảo chiều) nối với nhau bằng 2 dây. Gạt bất kỳ công tắc nào, đèn cũng đổi trạng thái: đang sáng thì tắt, đang tắt thì sáng.

Bài này có sơ đồ, cách đấu từng bước, cách làm cho nhà 3 tầng và bảng lỗi hay gặp để bạn tự kiểm tra trước khi gọi thợ.

1. Mạch điện cầu thang gồm những gì?

Thiết bị	Số lượng	Ghi chú
Công tắc 2 chiều (3 chân)	2	Sau mặt công tắc có chữ COM (hoặc L) và L1, L2
Đèn cầu thang	1 hoặc nhiều	Nhiều đèn cùng bật tắt thì đấu song song với nhau
Aptomat (CB) hoặc cầu chì	1	Bảo vệ mạch chiếu sáng, thường dùng loại 6–10A
Dây điện lõi đồng	Theo chiều dài	Mạch đèn dân dụng thường dùng dây 1,5 mm²
Hộp âm tường, ống luồn dây	2 hộp + ống	Nhà xây mới nên đi âm tường cho gọn và bền

Lưu ý: công tắc 2 chiều nhìn mặt trước giống hệt công tắc thường (công tắc 1 chiều). Cách phân biệt nhanh nhất là lật mặt sau: công tắc thường có 2 chân bắt dây, công tắc 2 chiều có 3 chân.

2. Sơ đồ mạch điện cầu thang 2 công tắc điều khiển 1 đèn

Dòng điện đi theo đường: dây pha → aptomat → chân COM công tắc 1 → một trong hai dây nối → chân COM công tắc 2 → đèn → dây trung tính. Mỗi công tắc chỉ nối chân COM của nó với L1 hoặc L2. Đèn sáng khi cả hai công tắc cùng chọn một dây nối; chọn lệch nhau thì mạch hở, đèn tắt.

Công tắc 1	Công tắc 2	Đèn
Gạt về L1	Gạt về L1	Sáng
Gạt về L1	Gạt về L2	Tắt
Gạt về L2	Gạt về L1	Tắt
Gạt về L2	Gạt về L2	Sáng

Vì vậy ở bất kỳ trạng thái nào, gạt một công tắc là đèn đổi ngay sang trạng thái ngược lại. Đây cũng chính là bài thực hành “lắp mạch điện hai công tắc ba cực điều khiển một đèn” trong môn Công nghệ lớp 9.

3. Cách đấu mạch điện cầu thang từng bước

An toàn trước tiên: ngắt aptomat mạch chiếu sáng và dùng bút thử điện kiểm tra lại cả hai hộp công tắc trước khi chạm vào dây. Nếu không chắc chắn về điện, hãy gọi thợ.

1. Xác định dây pha (L) và dây trung tính (N) ở nguồn: chạm bút thử điện, dây làm bút sáng là dây pha.
2. Nối dây pha sau aptomat vào chân COM của công tắc 1 (đặt ở chân cầu thang).
3. Kéo 2 dây nối từ chân L1, L2 của công tắc 1 lên hộp công tắc 2; nối L1 với L1, L2 với L2. Nên dùng 2 màu dây khác với màu dây pha để sau này dễ nhận ra.
4. Nối chân COM của công tắc 2 tới một đầu dây của đèn.
5. Nối đầu dây còn lại của đèn về dây trung tính (N).
6. Siết chặt ốc bắt dây, xếp gọn dây trong hộp, lắp mặt công tắc.
7. Bật aptomat và thử đủ 4 trường hợp trong bảng trên: mỗi lần gạt một công tắc, đèn phải đổi trạng thái.

Nếu lỡ nối chéo (L1 của công tắc này sang L2 của công tắc kia), mạch vẫn chạy bình thường, chỉ đổi vị trí cần gạt lúc đèn sáng. Còn nếu nhầm chân COM với chân L1 hoặc L2, đèn sẽ chỉ bật tắt được ở một đầu — xem bảng lỗi ở mục 6.

4. Cách nhận biết chân COM trên công tắc 2 chiều

• Đọc chữ sau công tắc: chân chung thường ghi COM, C hoặc L; hai chân còn lại ghi L1, L2 (có hãng ghi 1, 2 hoặc vẽ mũi tên).
• Không có chữ: ngắt điện, dùng đồng hồ vạn năng ở thang đo thông mạch. Chân COM thông với L1 ở một vị trí gạt và thông với L2 ở vị trí gạt còn lại; hai chân L1, L2 không bao giờ thông nhau.

5. Mạch điện cầu thang 3 tầng (bật tắt ở 3 vị trí)

Muốn bật tắt đèn ở 3 nơi (ví dụ tầng 1, tầng 2 và tầng 3), giữ nguyên 2 công tắc 2 chiều ở hai đầu và thêm 1 công tắc trung gian (loại 4 chân, còn gọi là công tắc đảo 4 cực) chen vào giữa 2 dây nối. Công tắc trung gian không tự bật hay tắt đèn: mỗi lần gạt, nó đổi 2 dây nối từ “đi thẳng” sang “bắt chéo”, nhờ vậy đèn đổi trạng thái.

Quy tắc dễ nhớ: 2 vị trí dùng 2 công tắc 2 chiều; mỗi vị trí thêm lắp thêm 1 công tắc trung gian. Nhà 4 tầng muốn bật tắt ở cả 4 tầng thì cần 2 công tắc 2 chiều và 2 công tắc trung gian.

6. Lỗi hay gặp khi lắp mạch điện cầu thang

Hiện tượng	Nguyên nhân thường gặp	Cách xử lý
Chỉ bật tắt được ở một công tắc	Nhầm chân COM với chân L1 hoặc L2 ở một trong hai công tắc	Xác định lại chân COM (mục 4) rồi đấu lại
Đèn LED sáng mờ hoặc chớp khi đã tắt	Công tắc đặt trên dây trung tính, dùng công tắc có đèn báo, hoặc dây nối quá dài gây rò nhẹ	Đưa công tắc về dây pha, bỏ loại có đèn báo; vẫn còn thì nhờ thợ kiểm tra
Gạt công tắc là nhảy aptomat	Dây nối chạm dây trung tính hoặc vỏ hộp kim loại, hoặc đấu nhầm dây N vào công tắc	Ngắt điện, kiểm tra cách điện từng đoạn dây
Công tắc nóng, có mùi khét	Ốc bắt dây lỏng, dây quá nhỏ so với tải	Ngắt điện ngay, siết lại hoặc thay công tắc, dây đúng cỡ
Đèn không sáng ở mọi vị trí	Bóng hỏng, đứt dây nối, aptomat chưa đóng	Kiểm tra từng đoạn bằng bút thử điện

Aptomat nhảy liên tục còn có thể do nguyên nhân khác ngoài mạch cầu thang — xem thêm bài CB nhảy liên tục: 5 nguyên nhân và cách kiểm tra nhanh. Công tắc nóng, có mùi khét là dấu hiệu nguy hiểm giống ổ cắm nóng, có mùi khét.

7. Không muốn đi thêm dây thì có cách nào?

• Công tắc thông minh có chế độ 2 chiều không dây: thay công tắc cũ, gắn thêm công tắc phụ kết nối bằng sóng. Hợp với nhà đã hoàn thiện, không muốn đục tường.
• Đèn cảm biến chuyển động: tự sáng khi có người đi qua và tự tắt sau khoảng thời gian cài đặt. Tiết kiệm điện, hợp với cầu thang ít người qua lại hoặc nhà có người lớn tuổi.
• Nút nhấn và rơ-le xung: mỗi tầng một nút nhấn nối song song về rơ-le, dây nhỏ và dễ thêm vị trí. Hợp với nhà nhiều tầng.

Nhà đang xây thì mạch 2 công tắc 2 chiều vẫn là cách rẻ, bền và ít hỏng nhất. Nếu đang làm bản vẽ điện cho nhà mới, xem thêm cách đọc bản vẽ điện để kiểm tra cầu thang, hành lang đã được bố trí công tắc 2 chiều chưa.

8. Câu hỏi thường gặp

Công tắc 2 chiều và công tắc 3 cực có phải là một?

Có. “2 chiều” gọi theo hai vị trí đóng, “3 cực” gọi theo 3 chân bắt dây; nhiều nơi còn gọi là công tắc đảo chiều. Trong tài liệu tiếng Anh, loại này là “3-way switch” (Mỹ) hoặc “two-way switch” (Anh).

Giữa hai công tắc cần kéo mấy sợi dây?

Tối thiểu 2 sợi dây nối (L1 và L2). Tùy vị trí nguồn và đèn, trong cùng đoạn ống có thể đi thêm dây pha hoặc dây trung tính.

Dùng dây cỡ nào cho mạch đèn cầu thang?

Dây đồng 1,5 mm² là đủ cho mạch chiếu sáng dân dụng thông thường. Nếu tổng công suất đèn lớn hoặc đường dây rất dài, nên nhờ thợ tính lại.

Mạch này có dùng cho phòng ngủ, hành lang được không?

Được. Bất cứ chỗ nào muốn bật tắt một đèn ở hai nơi đều dùng mạch này: đầu giường và cửa phòng, hai đầu hành lang, cổng và cửa chính.

Có thể dùng 2 công tắc thường thay cho công tắc 2 chiều không?

Không. Công tắc thường chỉ có 2 chân nên không chuyển được giữa hai dây nối; đấu kiểu nào cũng chỉ được “cả hai cùng bật mới sáng” hoặc “một cái bật là sáng”, không bật tắt độc lập được.

Cần lắp mới hoặc sửa mạch đèn cầu thang? Thợ sửa điện của thosuadiennuoc.com có mặt sau khoảng 30 phút tại nội thành, kiểm tra và báo giá trước khi làm. Gọi 0909 123 456 hoặc nhắn Zalo.

Nguồn tham khảo: Bài 9 Công nghệ 9 – Lắp mạch điện hai công tắc ba cực điều khiển một đèn; Multiway switching (Wikipedia).